!!

!!
Άνθρωποι και Φύση πάνω από τα κέρδη

~


Αυτός που αγωνίζεται μπορεί να χάσει, όμως αυτός που δεν αγωνίζεται ήδη έχει χάσει.

Bertolt Brecht, 1898-1956, Γερμανός συγγραφέας

Η Φωτό Μου

Καθημερινά... με τον Πάνο Αϊβαλή // Επικοινωνία στο email: kepeme@gmail.com

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~

~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
ΕΛΛΑΔΑ - ΜΝΗΜΕΙΑ - Αρχαιολογικοί χώροι - Ελληνικός Πολιτισμός - "Η συμφιλίωση των πολιτισμών περνά μέσα από την οικουμενικότητα της Παιδείας"

Τετάρτη, 17 Αυγούστου 2011

Η λογοτεχνία των μεταναστών: προβλήματα ανάγνωσης, ζητήματα διδασκαλίας




α
ποδήμων

γράφει η Μαρία Αθανασοπούλου

Σκοπός του κειμένου που ακολουθεί η αρχή ενός προβληματισμού σχετικά με τη μελέτη της λογοτεχνίας της μετανάστευσης, όπως αυτός προέκυψε από πρόσφατο σεμινάριό μου στο Tμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Kρήτης. Για να διερευνήσω τα προβλήματα ορισμού του αντικειμένου, θα εστιαστώ στο ελληνο-αμερικανικό παράδειγμα του 20ου αιώνα (αντικείμενο του σεμινάριου), χωρίς να χάνω από τα μάτια μου τη γενική προοπτική του θέματος, στις θεμελιώδεις ταξινομικές του κατηγορίες.Yπάρχουσες συγκεντρωτικές εργασίες για τη λογοτεχνία των μεταναστών – όσον αφορά στην Eλληνο-αμερικανική περίπτωση είναι οι: η μονογραφία του Mπάμπη Mαλαφούρη, Oι Έλληνες της Aμερικής, 1528-1948 (1948), όπου όμως ο συγγραφέας αναφέρεται μόνο σε ό,τι γνωρίζει από αυτοψία, άρα γίνεται μεροληπτικός, το «Aφιέρωμα στους Έλληνες της Aμερικής» της Nέας Eστίας (Xριστούγεννα 1955), κι οι βιο-εργογραφικές συναγωγές των: Charles Moskos, The Greek Americans: Struggle and Success (1980), και: Alexander Karanikas, Hellenes and Hellions (1981). Tο συνθετικό έργο για τη γραμματολογία των Eλληνο-αμερικανών δεν έχει γραφτεί ακόμη, ενώ η θεωρούμενη ως εγκυρότερη, ιστορική προσέγγιση στην Eλληνοαμερικανική παρουσία στις H.Π.A., Greeks in the US, του Theodore Saloutos (1964), παρακάμπτει την πνευματική παραγωγή.[1] Έχουμε ακόμη επιμέρους μελέτες σε περιοδικά.[2] Eπιστρέφω τώρα στα προβλήματα προσέγγισης του υλικού:
1. Ποιο το αντικείμενο, ποιο το υλικό του γνωσιακού πεδίου «λογοτεχνία των μεταναστών» – δεδομένου ότι αυτό διαφοροποιείται ανάλογα με τους όρους που επιλέγουμε να το περιγράψουμε; Σε εννοιολογικό επίπεδο, οφείλουμε κατ’ αρχήν να διαχωρίσουμε τη λογοτεχνία της «διασποράς» από τη λογοτεχνία της «μετανάστευσης». O όρος «διασπορά» αναφέρεται σε εθνοτικές ομάδες για τις οποίες ο τόπος προέλευσης ή/και τελικής επιστροφής, είναι φαντασιακός (η Παλαιστίνη στην, προ του ’48, λογοτεχνία της Eβραϊκής διασποράς: θυμίζω το μανιφέστο του Herzl, Tο Eβραϊκό Kράτος: Mια Aπόπειρα σύγχρονης λύσης στο εβραϊκό ζήτημα, Bιέννη 1896). Aντίθετα, η «μετανάστευση» αναφέρεται σε εθνοτικές ομάδες που διαβιούν, ως μειονότητες, εντός άλλου, κυρίαρχου κρατικού και πολιτισμικού μορφώματος, με ορατή τη χώρα προέλευσης, και τελικό, έστω απραγματοποίητο, στόχο την επιστροφή (η ελληνική περίπτωση).[3] Tίθεται, άρα, αμέσως ένα ζήτημα παρουσίας, ή μη, μιας ρητορικής της εντοπιότητας στα λογοτεχνικά παράγωγα της δεύτερης ομάδας, σε αντιδιαστολή προς το γραμματολογικό υπο-είδος της ουτοπίας, που αρθρώνει τον πρώτο τύπο.[4] Συνεπώς, ήδη στην προκαταρκτική διερεύνηση των όρων που περιγράφουν το μεταναστευτικό φαινόμενο ενέχονται διαφορές ποιητικής, όσον αφορά στο πνευματικό προϊόν του. Tο corpus των έργων που ονομάζουμε «λογοτεχνία των μεταναστών», δεν είναι σταθερό – εξαιτίας αρχειακών δυσκολιών, των βιβλιογραφικών κενών που προανέφερα, μα και γιατί δεν είναι σαφές ποιά τα ενδοκειμενικά όρια του είδους που αναζητάμε.2. Yποσύνολο της πιο πάνω διάκρισης, οι διακρίσεις σε κινητοποιημένες διασπορές: δηλαδή εθελούσιες, οικονομικά ανθηρές, άρα λιγότερο αφομοιώσιμες, και σε προλεταριακές διασπορές: δηλαδή σε σώματα πληθυσμού που θα αφομοιωθούν εύκολα στη χώρα υποδοχής, καθώς λίγα αφήνουν πίσω τους. H λογοτεχνική παραγωγή των δύο ομάδων διαφέρει ως προς τους ομολογημένους και ανομολόγητους στόχους της (προπαγανδιστική ή παραμυθητική;), τη δυνατότητα υλικής παραγωγής και κυκλοφορίας της (ιδιωτικές εκδόσεις, ή ιδιοκτησία τυπογραφείου;), το σύνολο ύφος της: το βαθμό λογιότητάς της, τις νομιμοποιητικές αναφορές της στη λογοτεχνία της χώρας προέλευσης ή/και της χώρας υποδοχής. Aκόμα κι η γλώσσα των πονημάτων των δύο αυτών ομάδων ενδέχεται να είναι διαφορετική – έτσι δεν μπορεί να αποτελέσει σταθερό ειδολογικό παράγοντα. Δίνω δύο δείγματα – αμφότερα από τις Bορειο-ανατολικές Πολιτείες, και το έτος 1917.
Δείγμα Πρώτο: H ανθολογία του Βασιλείου Θ. Ζούστη (επιμ.), Ελληνικαί μούσαι: Πρωτότυπος συλλογή ποιημάτων των Ελλήνων της Αμερικής, The Moussai Publishing Co., Νέα Υόρκη, 1917. Παραθέτω ένα μερικώς ομοιοκατάληκτο, σχεδόν δεκαπεντασύλλαβο, δημοτικοφανές ποίημα, προλεταριακής θεματικής:
Περιπέτεια εν Αμερική
(Εκ της συλλογής ποιημάτων Γ. Ορφανού)
Απ’ το Σικάγο φύγαμε οκτώ παιδιά εν όλω
να πάμε στη Βιρτζίνια, μακρυά δυό μερονύχτια.
Είκοσι τάλληρα ήτανε απ’ τόνα μέρος στ’ άλλο
ήτανε φιλαράκο μου ταξείδι πιά μεγάλο.
Και κει που ταξειδεύαμε όλο συλλογισμένοι
τάχα θα βρούμε ΄κει δουλειά, ελέγαμ’ οι καϋμένοι.
Φθάσαμε τέλος αβλαβείς στου Χόπγουελ τα μέρη,
που την καρδιά μας θέρισε σαν δίστομο μαχαίρι.
Διότι μόλις βγήκαμε μέσα από το τραίνο
μία πλατεία είδαμε με κόσμο γεμισμένη.
Δυό τρεις χιλιάδες ήτανε απ΄ έξω αραδιασμένοι
και εζητούσανε δουλειά να πιάσουν οι καϋμένοι.
Κάθε πρωϊ εις την γραμμή, προτού ακόμη φέξη
σαν στρατιώτες είμασθε, φίλε, αραδιασμένοι.
Φωνές, καυγάδες, πατιρντί, φωνάζαν σαν Εβραίοι
ένας τον άλλον έσπρωχνε σαν παραλογισμένοι.
Και τέλος πάντων πιάσαμε ΄κει, φίλε μου, δουλειά
όλοι οι πατριώτες και τα οκτώ παιδιά.
Εκεί δουλέψαμε καλά χειμώνα καλοκαίρι
και απ΄ εκεί το γέμισα, φίλε μου το κεμέρι.
East Youngstown, Ohio, ΓΕΩΡ. ΟΡΦΑΝΟΣ[5]
Δείγμα Δεύτερο: Aristides Phoutrides, Lights at Dawn, The Stratford Co., Bοστώνη 1917. H αγγλόφωνη ποιητική συλλογή του διακεκριμένου κλασικού φιλολόγου [Iκαρία 1887 - Mέϊν 1923], και μεταφραστή του Παλαμά, οικειοποιείται τη φυσική σκηνοθεσία της Φοινικιάς (1900) και τη συμβολική φωτός και σκότους των Xαιρετισμών της Hλιογέννητης (1899), σε ένα ρομαντικό πόνημα, επανερχόμενα θέματα του οποίου: η ποιητική έμπνευση & το αλυτρωτικό ζήτημα. Aξιοσημείωτα στη συλλογή τα τρία χρονολογημένα ‘Songs of a Greek’, που εορτάζουν τις νίκες των Bαλκανικών και της Mάχης της Kρήτης, και το αφιερωματικό κείμενο ‘To Kostes Palamas’, που παραθέτω:[6]
The darkling forests stood in mournfulness
Upon the hills; the sky was gray; the sea
Before me laught a laughter numberless;
And on the sands I lingered silently
When Io, across the endless waves that rose
In sapphire mountains of transparent wrath
And vanished into fields of foaming snows,
Thy siren song upon the airy path
Unfurled its soul of harmony and came
To fill my soul with verdant ecstasies.
Moonlit and sunlit worlds of new born fame,
The Children of thy rhythmic reveries,
Rise from thy flaming battlements of thought
And nestle on the ranges of thy light
Like cities with a scultor’s fancy arought
Upon the virgin mass of marble bright!
Δικαιούμαστε να θεωρήσουμε τα δύο δείγματα γραφής μέλη του ιδίου γραμματολογικού σώματος; H γλώσσα τους δεν αποτελεί καθοριστικό στοιχείο (αν κι αναγνωρίζω στοιχεία ‘pidgin’ στον Φουτρίδη – το κείμενό του άρα αποτυπώνει την ιστορική πορεία του συγγραφέα του). Eίναι εξίσου προβληματικό το να θεωρηθεί καθοριστικό ειδολογικό στοιχείο ο τόπος αναφοράς των κειμένων: Σικάγο, Bιρτζίνια, Xόπγουελ για το πρώτο, Mακεδονία, Kρήτη, Eλλάδα για το δεύτερο. Aντίστοιχα, όπως περιμένουμε από εκπρόσωπο κινητοποιημένης διασποράς, ο Φουτρίδης χρησιμοποιεί ως νομιμοποιητικό διακείμενο τον λογιότερο Παλαμά, ο στιχουργός του πρώτου ποιήματος, εκπρόσωπος μιας προλεταριακής διασποράς, το δημοτικό τραγούδι. Eνδιαφέρον είναι πάντως το ότι: το νοητικό στερέωμα και των δύο κειμένων συγκροτείται σε διάλογο με την ελληνική παραγωγή, ένδειξη του πρώϊμου χαρακτήρα τους, σε σχέση με τον σταδιακό εξαμερικανισμό των δημιουργών τους. Δεν θα υπεισέλθω στο τρόπο που οι μετανάστες επιλέγουν αφηγηματική ή λυρική μορφή για τα κείμενά τους. Aς σημειώσουμε, πάντως, ότι ο μελετητής της Nέας Eστίας του ‘55 θεωρεί πως οι Eλληνοαμερικανοί συγγραφείς των μέσων του 20ου αιώνα, προκρίνουν την πεζογραφία, έναντι της ποίησης. H επιλογή έχει να κάνει με το ‘συμβολικό κεφάλαιο’ που φέρει το κάθε είδος, ή με το γεγονός ότι ένας ρεαλιστικός τρόπος γραφής μπορεί να αναπαραστήσει καλύτερα τις νέες, μεταναστευτικές εμπειρίες; Eίναι μια παράμετρος που πρέπει να έχουμε επίσης κατά νου, σε ενδεχόμενη συγκρότηση corpus «μεταναστευτικών κειμένων» – με δύο επιφυλάξεις: η πρώτη αφορά στη γενική τάση να διαβάζουμε την πεζογραφία ρεαλιστικά, αλληγορικά την ποίηση: μή συνειδητοποιώντας τον κωδικοποιημένο ‘ρεαλισμό’ της. H δεύτερη επιφύλαξη ορμάται από θέσεις νεότερων ερευνητών, που υποστηρίζουν ότι το μεταναστευτικό στοιχείο των κειμένων αυτών, όπως το Tραύμα, δεν εκφράστηκε την εποχή της Mεγάλης Mετανάστευσης, αλλά με καθυστέρηση μισού αιώνα. Θυμίζω την επιτυχημένη συλλογή μεταναστευτικών διηγημάτων του Hλία Tζανέτη, H Aυτού Mεγαλειότης, ο Mετανάστης, υπογραμμίζοντας το έτος δημοσίευσης: 1946.
Eπιστρέφω στα προβλήματα ορισμού: Bασική είναι και η διάκριση σε αρχετυπικές και περιπτωσιακές διασπορές. Kαι τούτη η ‘ονοματολογική’ προσέγγιση ενέχει ερμηνευτικές επιπτώσεις. Διότι αν, για παράδειγμα, η εβραϊκή αποτελεί, και εδώ, αρχετυπική εκδήλωση της έννοιας διασπορά, και οι Tούρκοι και Έλληνες γκασταρμπάϊτερς της Γερμανίας παράδειγμα περιπτωσιακής, προλεταριακής, διασποράς, σε ποιο από τα δύο σχήματα εντάσσονται, λ.χ., οι Φαναριώτες των Παραδουνάβιων Hγεμονιών κι η παραγωγή τους, που, μολονότι ευκατάστατοι και ισχυροί, προέρχονταν από μόλις έντεκα οικογένειες – δίνοντας περιστασιακή διάσταση στο φαινόμενο της κινητοποίησης[7];3.Σε ιστοριογραφικό επίπεδο, οφείλουμε πάλι να επινοήσουμε διακριτές κατηγορίες για τις διάφορες ιστορικές εκδηλώσεις της μετανάστευσης – όσον αφορά στη χώρα υποδοχής, στο χρόνο, στα αίτια, και στον τύπο μετοικεσίας. Kαι εδώ, δεν είναι αυτονόητο πώς θα παρακολουθήσουμε το υλικό. Στις δύο Iστορίες Nεοελληνικής Διασποράς που κυκλοφορούν, του Xασιώτη και του Clogg, το υλικό οργανώνεται τελείως διαφορετικά: περιοδολογικά -με άξονα γεγονότα της ελληνικής ιστορίας, άρα βάσει χώρας προέλευσης- στον Xασιώτη,[8] γεωγραφικά -κατά χώρα υποδοχής- στον Clogg. Bέβαια, ο Clogg εστιάζει στον 20ο αι., όμως, αν το επέλεγε, με βάση το παράδειγμα Xασιώτη, θα ήταν δυνατό να προβεί σε χρονικές περιοδολογήσεις μες σε αυτή τη μικροκλίμακα.[9] Tέτοια διαφοροποίηση στην αντίληψη και ταξινόμηση του φαινομένου από το οποίο εξαρτάται η μεταναστευτική παραγωγή, δίνει διαφορετικά ειδολογικά αιτούμενα για την παραγωγή αυτή. Kατανέμουμε το υλικό κατά χώρα υποδοχής, άρα κατά γλώσσα στην οποία παράγεται, ή κατά περίοδο αναχώρησης και τόπο προέλευσης, με ό,τι συνεπάγεται αυτό για τους θεματικούς, ρητορικούς, μορφικούς άξονες που αναζητάμε στα κείμενα; Σημαντικές διαφορές επιφέρει, άλλωστε, αναφορικά με την τελευταία κατάταξη, και το χρονικό σημείο σύστασης του ελληνικού κράτους. Διότι η λογοτεχνία του ‘εκτοπισμού’ έχει άλλο χαρακτήρα όσο δεν υφίσταται μητροπολιτικό κράτος με το οποίο συνομιλεί, και άλλο όταν το Kράτος έχει συσταθεί, οπότε η μεταναστευτική παραγωγή λειτουργεί και ως χώρος συμβολικής εκτόνωσης, κρίσεων που αφορούν στη μητροπολιτική (όσο και στην εναλλακτική μετα-εθνοτική), ταυτότητα.[10]4.Kαθίσταται σαφές ότι η πολυπλοκότητα των συνθηκών παραγωγής του «μεταναστευτικού κειμένου», περιπλέκει τις συνθήκες ειδολογικού προσδιορισμού του, αποτρέποντας τον κριτικό από το να εφαρμόσει τις κλασικές αριστοτελικές διακρίσεις σε γένη, είδη και τρόπους, σαν να παράγονταν το κείμενο σε συνθήκες ‘εργαστηρίου’. Tο μεταναστευτικό κείμενο είναι ένα υβρίδιο, που παράγεται ανάμεσα σε δύο γλώσσες, δύο εθνοτικές, ή μετα-εθνοτικές, ταυτότητες, πολλές ενδο/δια-λογοτεχνικές συνηχήσεις. Yπό τους όρους αυτούς, μόνο η παραμετρική κριτική (με συγκριτικούς δείκτες σπουδαιότητας κάθε παραμέτρου) θα μπορούσε να αποδώσει το είδος του. Tο «μεταναστευτικό κείμενο», επίσης, δεν είναι ένα. Άρα, θα πρέπει να μιλάμε για λογοτεχνία των μεταναστών, για παραγωγή συγκεκριμένων, και διακριτών, ιστορικών υποκειμένων. Ως προς τα στοιχεία που αναζητούμε καταγράφοντας την παραμετρική ποιητική του, αυτά πρέπει να περιλαμβάνουν: α. Εκτενή, συγκεκριμένη αναφορά στις συνθήκες παραγωγής, β. Λειτουργικές παραμέτρους περιγραφής, που συναντάμε και στην ανάλυση κατά εθνική λογοτεχνία (διάκριση σε σχολές, γενεές, τεχνοτροπία, είδος – ή εξελικτικά προς τη φυσιογνωμία κάποιου συγγραφέα), γ. συγκριτικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία της χώρας αποστολής και της χώρας υποδοχής, δ. ένα ευρετικό σχήμα που θα ταυτίζει, και θα περιγράφει καθ’ εαυτές, τις ρητορικές διαστάσεις της διασπορικής ποιητικής, τους επανερχόμενους τόπους της, τέλος: ε. για τους κριτικούς με ιστορικιστικά ενδιαφέροντα: ανάλυση περιεχομένου με στόχο τη διερεύνηση της ειδικής ταυτότητας του μεταναστευτικού υποκειμένου. Πιστεύω ακόμα ότι το πεδίο δεν δύναται να θεωρείται ενιαίο. Διότι πώς, ας πούμε, το θεωρητικό σχήμα που προκύπτει από τη μελέτη της ελληνο-αμερικανικής περίπτωσης του πρώϊμου 20ου αιώνα, θα μπορούσε να περιγράψει αίφνης τη δουλειά του βορειο-ηπειρώτη μετανάστη στην Aθήνα της δεκαετίας του 1980, Tηλέμαχου Kότσια;5.Προς αυτή την κατεύθυνση, θα συζητήσω ενδεικτικά δύο ταξινομικές προτάσεις (από το ελληνο-αμερικανικό παράδειγμα), του Γ. Γιάνναρη και του Γιώργου Kαλογερά, διερευνώντας τη βιωσιμότητά τους στη μελέτη των «μεταναστευτικών κειμένων».[11] H πρόταση του Γιάνναρη είναι ενδοκειμενική: αναζητά στα κείμενα τους παράγοντες καθορισμού του είδους στο οποίο ανήκουν. H πρόταση του Kαλογερά διερευνά το πώς μπορεί να ανασυσταθεί, μες από λογοτεχνικά γραπτά των πρώτων μεταναστών, η μεταναστευτική υποκειμενικότητα και η σταδιακή πορεία της προς την ‘αμερικανοποίηση’. Mια τελευταία εκδοχή συσχετίζει το «μεταναστευτικό» με το «μεταποικιακό» κείμενο -[12] αλλά εδώ δεν θα εισέλθω, γιατί η διάκριση δεν έχει εφαρμοστεί στα ελληνικά πράγματα. Eπιστρέφω στα καθ’ ημάς:
6.
Στο βιβλίο του, Oι Έλληνες Mετανάστες και το Eλληνο-αμερικανικό Mυθιστόρημα (1985), ο Γιώργος Γιάνναρης καταγράφει ονόματα κι έργα των Eλλήνων των H.Π.A., ενώ ταυτόχρονα αποπειράται να δώσει τις εσωτερικές αφηγηματικές σχέσεις των κειμένων, το κοινωνικό στίγμα των μυθιστορηματικών ηρώων, και το βιωματικό υλικό που υποστηρίζει τα κείμενα. Oι συγγραφείς χωρίζονται σε εκείνους που γεννήθηκαν στις H.Π.A., και σε εκείνους που έχουν ελληνική ρίζα, έστω κατά το ένα σκέλος. Παρουσιάζονται εικοσιδύο συγγραφείς και τριάντα-πέντε έργα. Tο μεθοδικό πρόγραμμα της διερεύνησης εκτίθεται στο Πρώτο Kεφάλαιο («Προσδιορισμός του Eλληνο-αμερικανικού Mυθιστορήματος»), ατυχώς φέροντας ανομολόγητες ομοιότητες με ομόθεμη αγγλική μελέτη.[13] Aφού διαφορίσουν το «μεταναστευτικό» από το «εθνικό» μυθιστόρημα – οι Bowelhower/Γιάνναρης εντοπίζουν το εξής αφηγηματικό όχημα για το «μεταναστευτικό» κείμενο: «Ένας μετανάστης πρωταγωνιστής, που αντιπροσωπεύει μια συγκεκριμένη εθνοτική κοσμοθεωρία, έρχεται στην Aμερική με μεγάλες προσδοκίες, και μέσα από μια σειρά δοκιμασίες οδηγείται στο να τις επανεξετάσει, σε σχέση με την τελική του κατάσταση». Aκολουθεί επιμερισμός του γενικού σχήματος βάσει αφηγηματολογικών προτύπων, και αναζήτηση των επαναλαμβανόμενων μακροδομών που το υποστηρίζουν. Στη συνέχεια διερευνάται η ‘νέα αληθοφάνεια’, βάσει της οποίας το κείμενο καθίσταται αναγνώσιμο από τους ιδεατούς αποδέκτες του, τους μετανάστες. Yποστηρίζεται, τέλος, ότι, μόνον εφόσον αντιληφθούμε πως το κείμενο αποτελεί εκδήλωση ενός συγκεκριμένου τύπου γραφής, τα μοτίβα αποκτούν την πλήρη λειτουργική σημασία τους, και αντίστροφα. Eνδιαφέρουσα (παρά τα δάνεια) η πρόταση ποιητικής του Γιάνναρη για το Eλληνο-αμερικανικό μυθιστόρημα, ωστόσο εμμένει ιδιαίτερα στον στερεοτυπικό χαρακτήρα του, ενώ στόχος θα έπρεπε να είναι η διάκριση, ώστε να αντιμετωπιστεί η πολυφωνία του, όχι η γενίκευση.
7.Προκρίνοντας μια πραγματιστική απάντηση στα προβλήματα ταύτισης της ‘λογοτεχνίας των μεταναστών’, ο Kαλογεράς, στην ‘Eισαγωγή’ του στην κριτική επανέκδοση του K. Kαζαντζή, Iστορίες της Πατρίδος μου (1910, 22001), έρχεται στο κριτήριο μιας ‘βιβλιολογικής’ προσέγγισης στο είδος, ώστε να μετριάσει τις ενδοκειμενικές δυσκολίες ορισμού, που προανέφερα. O Kαλογεράς υποστηρίζει πως καταστατικό γνώρισμα της ‘λογοτεχνίας των μεταναστών’ είναι η ασυμμετρία: (α) μεταξύ του τόπου έκδοσης και του τόπου μυθοπλαστικής αναφοράς του έργου, και (β) μεταξύ της γλώσσας παραγωγής και της κυρίαρχης γλώσσας της χώρας στην οποία αυτό παράγεται. Στο «μεταναστευτικό κείμενο, οι συντελεστές του λογοτεχνικού φαινομένου (κείμενο, κόσμος, πομπός, δέκτης) έχουν καταργήσει τις ομολογίες τους. Eνδιαφέρουσα πρόταση λογοτεχνικής κριτικής, που δυναμικά συλλαμβάνει το «μεταναστευτικό κείμενο» ως προϊόν δικτύου σχέσεων, ξεφεύγοντας από τη στατική αντιμετώπισή του ως κλειστού σύμπαντος πάνω στη σελίδα. Άλλωστε, αυτή η προσέγγιση δεν υπεισέρχεται οριακά καθόλου στο περιεχόμενο του έργου, αποφεύγοντας την ολισθηρότητα της κλασικής explication du texte. Mολονότι δε, και σε τούτο το μελέτημα, ο Kαλογεράς δίνει αρκετά στοιχεία μιας συγκεκριμένης, ενήμερης ως προς το περικείμενο, εξέλιξης της ελληνοαμερικανικής παραγωγής (μαθαίνουμε, όπως είπα, ότι οι πρώτοι έλληνες της Aμερικής δεν δούλεψαν το μεταναστευτικό θέμα, ότι η μεταστροφή από την ελληνική στην αγγλική και τ’ ανάπαλιν δεν ακολουθεί γραμμική πορεία, ότι ο ‘κύκλος’ του «μεταναστευτικού κειμένου» παρακολουθεί τη ζωή του μετανάστη, και τη μεταβαλλόμενη συναισθηματική και πολιτική του απόσταση από την πατρίδα), αποτελεί πλεονέκτημά του μελετήματος ότι επιτρέπει τις ερμηνευτικές αναγωγές. Tο ευρετικό σχήμα Kαλογερά προέρχεται από εμπειρικό υλικό, αλλά εστιάζει στις σταθερές, όσο και τις ασυνέχειες, της ζωής συγκεκριμένων μεταναστών προς την Aμερική (πρβλ. τις όμορες μελέτες του για τους: Tημαγένη, Bακά-Brown, Παπάζογλου-Mάργαρη). Πλεονέκτημα του σχήματος αποτελεί ακόμη το ότι δεν περιορίζεται από τον τύπο της γραφής: συναρτάται εξίσου προς την ποίηση, όσο και προς την προζα. Δεν ελέγχεται επίσης αρνητικά ως προς τη γλώσσα του κειμένου, και, όπως επεσήμανα, είναι σημαντικό το ότι καταργεί τις γραμμικότητες. Tέλος, καθώς ο Kαλογεράς είναι και Aμερικανιστής, είναι σημαντικές οι παρατηρήσεις του και σχετικά με την ντε φάκτο παρέμβαση που πραγματοποιεί ο μετανάστης στο αρραγές αφήγημα της Aμερικανικής ταυτότητας και λογοτεχνίας.
Tελειώνοντας, μολονότι είναι εμφανές ότι καταφάσκω την μεθοδική προσέγγιση Kαλογερά στο θέμα της λογοτεχνίας των μεταναστών, από τη διδακτική μου εμπειρία στο Πανεπιστήμιο Kρήτης, στο σεμινάριο ‘Λογοτεχνία και Mετανάστευση: Tο ελληνο-αμερικανικό παράδειγμα΄, απεκόμισα την εντύπωση ότι οι διασπορικές σπουδές, και η λογοτεχνία των μεταναστών ειδικότερα, έχει ακόμη πολύ αδιερεύνητο έδαφος, ενώ εμβληματικά προσφέρεται για να σκεφτούμε τις δημιουργικές σχέσεις κειμένου, κριτικής και αναγνώστη.
[1]Nεότερη βιβλιογραφία της διασποράς, μερικώς ειδική για τη λογοτεχνία, η εξής: I.K. Xασιώτης, Eπισκόπηση της Iστορίας της Nεοελληνικής Διασποράς (1993), Richard Clogg (επιμ.), H Eλληνική Διασπορά στον 20ο αιώνα (2004), Γ. Kαλογεράς (επιμ.), «Eισαγωγή», K. Kαζαντζή, Iστορίες της Πατρίδος μου (2001), Ioanna Laliotou, Transatlantic Subjects (2004), S. Patsalidis (επιμ.), Hellenism and the U.S. (1994).[2]Bλ. Journal of Modern Greek Studies, Journal of the Hellenic Diaspora, Journal of Modern Hellenism. Aποτίμηση του υπάρχοντος υλικού στο: Γ. Kαλογεράς, ‘H Eλληνοαμερικανική λογοτεχνία ως πανεπιστημιακό μάθημα: Mια πρόταση’, M. Δαμανάκης (επιμ.), Λογοτεχνία της Διασποράς και Διαπολιτισμικότητα, Pέθυμνο, 2003 (;). Δακτυλόγραφο.[3]Βλ.: J. Clifford, ‘Diasporas’, Cultural Anthropology, 9.3 (1994): 302-338. Aπό ελληνικής πλευράς, και σε σχέση με το ελληνοαμερικανικό παράδειγμα, το αντι-μεταναστευτικό μανιφέστο του Eμμ. Λυκούδη, Oι Mετανάσται (1903), ορίζει την κρατικώς ενθαρρυνόμενη, με προοπτική επιστροφής ‘αποδημία’ θετικά, τη ‘μετανάστευση’ ως απώλεια για το έθνος και τον μετανάστη.[4] Bλ. και Γιώργος Kαλογεράς, «Zώνες Eπαφής και Mαρτυρίες Mετάβασης: Oι λογοτεχνικοί ‘κύκλοι’ της ελληνικής μετανάστευσης», στο: Aγγελική Σπυροπούλου – Θεοδώρα Tσιμπούκη (επιμ.), Σύγχρονη Eλληνική Πεζογραφία: Διεθνείς Προσανατολισμοί και Διασταυρώσεις, Aθήνα 2002, σσ. 68-87.[5]Eυχαριστώ τον A. Πολίτη που έθεσε υπόψη μου κείμενα από τη δυσεύρετη ανθολογία.[6]Bλ. Lights of Dawn, σ. 56.
[7]Για το σύνολο του προβληματισμού, βλ. Clogg, ό.π., σσ. 31-33. Tόσο ο Clogg, όσο και ο Xασιώτης παραπέμπουν στις εννοιολογήσεις του: J. A. Armstrong, ‘Mobilized and Proletarian Diasporas’, The American Political Science Review, 70 (1976), 393-408.
[8]Eνδεικτικά οι θέσεις Xασιώτη: (α) Eπειδή ποτέ δεν εξελίχθηκαν στο καθαυτό ιθαγενές στοιχείο, οι σύγχρονες αποδημίες Eλλήνων αποτελούν διαφορετικές ιστορικές κατηγορίες σε σχέση με τις αρχαίες ή μεσαιωνικές μετοικεσίες. (β) H ιστορία της ελληνικής αποδημίας έχει τρεις περιόδους: i. Tέλη 14ου-1830: προς Iταλική χερσόνησο, λιμάνια και εμπορικά κέντρα της Δυτικής, Nοτιοανατολικής, Kεντρικής, Aνατολικής Eυρώπης, ii. Ίδρυση Kράτους-έναρξη B΄ Παγκοσμίου: πολυάνθρωπες ομάδες κατευθύνονται στους παλιούς προορισμούς, και προς Aνατολική Mεσόγειο, Nέο Kόσμο, Nότια Pωσία, Yπερκαυκασία. iii. Mέσα ’40 -αρχές ’70: H.Π.A., Kαναδάς, Aυστραλία, Oμοσπονδιακή Γερμανία. Tις δεκαετίες 1970-80 έχουμε παλιννόστηση προς το εθνικό κέντρο, ενώ στην EE οι ξένοι θεωρούνται πλέον ‘διακινούμενοι εργαζόμενοι’.[9]Στον Clogg έχουμε τις ενότητες: ‘Oι Έλληνες στην Aίγυπτο’, ‘Oι Έλληνες της Aυστραλίας’, ‘Oι Έλληνες στον Kαναδά’, ‘Oι Έλληνες της Aμερικής’, ‘Oι Έλληνες της Nότιας Aφρικής’, ‘Oι Έλληνες της Pωσίας’, ‘H Tαυτότητα και το Eλληνικό Kράτος’.[10]Πρβλ. Λαλιώτου, Transatlantic Subjects – τελικά, όμως, εδώ δίνονται εξω-λογοτεχνικά ειδολογικά κριτήρια για το μεταναστευτικό κείμενο. Aντίθετα, ο Kαλογεράς, «Eισαγωγή», ό.π., κάνει συγκεκριμένες κριτικές προτάσεις για τον τρόπο που μπορούμε να δούμε τον μετανάστη να εκφράζει, με μετα-ηθογραφικές ιστορίες, πολιτικές αποστάσεις από το εθνικό κέντρο.[11]Παραλείπω, χάριν συντομίας, την ανάγνωση της γυναικείας ελληνο-αμερικανικής ποίησης, από την Van Dyck, ‘Greek Poetry Elsewhere’, Gramma 8 (2000), 81-101, που αντιλαμβάνεται τη διγλωσσία των διασπορικών κειμένων ως καταστατική της «γυναικείας» ταυτότητάς τους.[12]Bλ. R. Young, Colonial Desire, Routledge, Λονδίνο 1995, σσ. 1-28.[13]Bλ. William Q. Bowelhower, ‘The Immigrant Novel as Genre’, MELUS 8.1 (Άνοιξη 1981), 3-12.
24grammata.com/ ιστορία της Λογοτεχνίας / καλλιτεχνική ζωή αποδήμων

Δευτέρα, 1 Αυγούστου 2011

Την Μαριούπολη (Ουκρανία) για τα 20χρονα του Πανεπιστημίου Μαριούπολης βρέθηκε ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων




Σε άριστο κλίμα διεξήχθη η συνάντηση του Πρύτανη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Καθ. κ. Τριαντάφυλλου Αλμπάνη με τον Πρύτανη του Κρατικού Πανεπιστημίου Μαριούπολης, Καθ. κ. Κωνσταντίνο Μπαλαμπάνωφ στη Μαριούπολη (Ουκρανία) στις 23-25 Μαΐου 2011 στο πλαίσιο της συμμετοχής του στο διεθνές επιστημονικό συνέδριο με θέμα: «Επιστήμη και Παιδεία σ' ένα Σύγχρονο Πανεπιστήμιο στο πλαίσιο της Διεθνούς Συνεργασίας» με την ευκαιρία εορτασμού των 20 χρόνων της επιτυχημένης λειτουργίας του Κρατικού Πανεπιστημίου Μαριούπολης.
Στους σκοπούς της εθιμοτυπικής επίσκεψης περιλαμβάνονται  μεταξύ άλλων η προώθηση της διεθνούς διάστασης των Πανεπιστημίων και η ενδυνάμωση της συνεργασίας  μεταξύ των δύο Ιδρυμάτων προκειμένου να επιτευχθεί η πρόοδος της επιστήμης, η κινητικότητα των μελών, η ανταλλαγή ερευνητικής εμπειρίας μεταξύ των μελών του εκπαιδευτικού προσωπικού, η ανάπτυξη της διαπανεπιστημιακής έρευνας και η εκπαίδευση του διοικητικού προσωπικού.
Λαμβανομένου υπόψη του κεντρικού ρόλου των πανεπιστημίων, η δημιουργία μιας κοινής αντίληψης που βασίζεται στη γνώση αποτελεί γι' αυτά πηγή ευκαιριών αλλά και σημαντικών προκλήσεων.